Δυστυχώς δεν έχω διαβάσει τα παραπάνω άρθρα -πέρα από αυτό του exc- για το κρυφό σχολειό. Ωστόσο, ας γράψω και γω μερικά πράγματα, με ιστορικά ντοκουμέντα μέσα. Τα 'ψαχνα ώρα, γι' αυτό καθυστέρησα και το ποστ. Επιτέλους πρέπει να ξακαθαρίσει το τοπίο περί του κρυφού σχολειού. Είναι δύο οι απόψεις για μένα που επικρατούν, η "προοδευτική" άποψη και η αλήθεια απ' την άλλη.
Είναι γεγονός πως ο Ελληνισμός διασώθηκε ως όρος πνευματικής και συνεπώς πολιτικής υποστάσεως, μέσω της Εκκλησίας. Είναι πολλοί αυτοί που υποστηρίζουν πως το κρυφό σχολειό ήταν μύθος, εφεύρημα κάποιων ευφάνταστων λογοτεχνών, που είχαν την τάση να δίνουν μια επικορομαντική διάσταση στα χρόνια της Τουρκοκρατίας. (Το ηρωικό στοιχείο, έτσι κι αλλιώς, είναι διάχυτο αυτή την περίοδο. Τα δημοτικά τραγούδια μνημειώνουν, σα μια από τις πλέον παραδειγματικές μορφές της νεοελληνικής ιστορίας, τον "απροσκύνητο" κλεφταρματολό").
Γνωστότερος, εκ των υποστηρικτών της "μυθοπλασίας", είναι ο καθηγητής πανεπιστημίου Άλκης Αγγέλου, ο οποίος υποστηρίζει πως "δεν υπάρχει καμιά ιστορική μαρτυρία που επιβεβαιώνει την ύπαρξη κρυφού σχολειού". Αν το κρυφό σχολείο, γράφει ο καθηγητής, "είχε γίνει κάποια περίοδο πραγματικότητα σε περιορισμένη έστω έκταση, δεν συνέτρεχε κανένας λόγος, η σχετική μαρτυρία ή μαρτυρίες να μείνουν σκόπιμα στην αφάνεια. Θα έπρεπε αντίθετα, ένα τέτοιο τεκμήριο ζωτικότητας της φυλής και της εθνικής συνείδησης σύμφωνα με την ερμηνεία που θα του δώσουν κατά κανόνα οι μεταγενέστεροι να εξαρθεί με κάθε τρόπο". (Ιστορία Ελληνικού Έθνους, τομ. Γ', σελ. 366-367).
Έχουν όμως έτσι τα πράγματα;
Καταρχήν το θέμα, της υπάρξεως ή μη κρυφού σχολειού, αναφέρεται στους δύο, κυρίως, πρώτους και ζοφερότερους αιώνες της δουλείας. Η πολιτιστική εκμηδένιση, η φυσική εξόντωση του Ελληνισμού, στους "σκοτεινούς" αυτούς αιώνες, ήταν τέτοια, που θα μπορούσε να χαρακτηριστεί, ως θαύμα, η πνευματική ανάταση, που παρατηρήθηκε κατά τους προεπαναστατικούς χρόνους. "Στο σύνολο οι Έλληνες δεν ήταν περισσότερο αγράμματοι από οποιονδήποτε άλλο Ευρωπαίο εκείνης της εποχής", διατείνεται ο σπουδαίος Άγγλος ιστορικός Σ. Ράνσιμαν ("Η Μεγάλη Εκκλησία εν αιχμαλωσία", εκδ. Μπερδαμή, Αθήνα, 1979, τομ. Β', σελ 667). Το ίδιο επαναλαμβάνει και ο Φίλνεϋ στην ιστορία της Επανάστασης, τονίζοντας μάλιστα πως "το ποσοστό εκείνων που μπορούσαν να γράφουν και να διαβάζουν ήταν μεγαλύτερο από κάθε άλλη χριστιανική φυλή στην Ευρώπη" (!!!) Και το αξιοσημείωτο είναι πως και οι δύο ιστορικοί αναφέρονται σ' όλη την περίοδο της Τουρκοκρατίας. Πώς όμως εξηγείται η ύπαρξη τόσων εγγράματων, αν λάβουμε υπ' όψιν και την πνευματική αφαίμαξη, που υπέστη ο Ελληνισμός εξαιτίας της μαζικής φυγής στη Δύση των λογίων, φυγή, που ανάγκασε τον πατριάρχη Γεννάδιο Σχολάριο να θρηνεί, μετά την Άλωση, διότι "κινδυνέυομεν στερηθήναι μη μόνον σοφίας και μαθημάτων, αλλά και την φωνήν ημών αγνοήσαι".
Άρα κάποιοι μάθαιναν στους υπόδουλους γράμματα, με στόχο να διασωθεί το "ομόγλωσσον", το έτερον, συζυγές με την εκκλησία, "φυλακτήριο" της εθνικής μας συνείδησης. Και τους μάθαιναν βέβαια τα στοιχειώδη, τα "κολλυβογράμματα", για να διαβάζουν "του Θεού τα πράγματα" και όχι για να γράφουν μυθιστορήματα και άλλες "γραπτές μαρτυρίες". (Ο Ελύτης, στον ιστορικό λόγο που εκφώνησε κατά την απονομή Νόμπελ, είπε ότι "στο μάκρος είκοσι πέντε αιώνων, δεν υπήρξε ούτε ένας, που να μη γράφτηκε ποίηση στην ελληνική γλώσσα")
Ποιοι όμως ήταν οι ανώνυμοι Δάσκαλοι του Γένους; Ο Γερμανός ιστορικός Μ. Κρούσιος (1526-1607), στο έργο του Turcoqraecia (1584), γράφει: "...εις πλείστους ναούς των Ελλήνων έχουν προσαρμοθεί σχολεία διά τα παιδιά. Εις αυτά δεν υπάρχουν τάξεις ούτε διάφορα αναγνώσματα, αλλά ένας διδάσκαλος με το Ψαλτήριον, το Ωρολόγιον, τας ακολουθίας και άλλα βιβλία της εκκλησίας διδάσκων...". Ο Συνοδικός Τόμος της Εκκλησίας της Ελλάδος του έτους 1850, γράφει τα ακόλουθα για τον αγωνιστή του '21 Ν. Χρυσόγελο: "Ο Ν. Χρυσόγελος υπήρξε τέκνον του ιερέως Α. Χρυσόγελου... όπως δε πολλοί τότε ιερείς διετήρη κι αυτός τα στοιχειώδη γράμματα...". Ο Γάλλος δημοσιογράφος Ρ. Πυώ, εξέδωσε, το 1914 στο Παρίσι, οδοιπορικό "Δυστυχισμένη Βόρεια Ήπειρος", το οποίο επανεκδόθηκε πρόσφατα από τις εκδόσεις Τροχαλία, με πρόλογο τα σχόλια του Αχ. Λαζάρου. Στη σελ. 126 γράφει: "... κανένα βιβλίο τυπωμένο στην Αθήνα δεν γινόταν δεκτό στα σχολειά της Ηπείρου. Η ελληνική ιστορία ήταν απαγορευμένη. Στην περίπτωση αυτή λειτούργησαν πρόσθετα κρυφά μαθήματα, όπους χωρίς βιβλία, χωρίς τετράδια, ο νεαρός Ηπειρώτης μάθαινε για την πατρίδα".Βλέπουμε δηλαδή να επαναλαμβάνεται στη μαρτυρική Β. Ήπειρο, η παράδοση του Κρυφού Σχολειού. Τεκμήριο ακόμη ύπαρξης είναι τα πολλά τοπωνύμια "Κρυφό Σχολειό", που μπορεί να επισκεφτεί κανείς στην Ι. Μονή Φιλανθρωπίνων στο νησί των Ιωαννίνων, στην Ι.Μ. Πεντέλης, στην Ι.Μ. Φιλοσόφου στη Δημητσάνα και να διαπιστώσει του λόγου το αληθές.
Αφήσαμε τελευταία τις "ειδυλλιακές και ποιητικές αναπαραστάσεις": το γνωστό τραγουδάκι "φεγγαράκι μου λαμπρό", το θαυμάσιο πίνακα του Γύζη (1886), "το Κρυφό σχολειό" και το ποίημα του Πολέμη (1900). Κι αν δεχθούμε ότι τα δύο τελευταία είναι απόρροια καλλιτεχνικής "ενόρασης", πώς δικαιολογείται η, από τα βάθη των αιώνων, ύπαρξη του πρώτου, που απαγγελόταν ως ένα είδος προσευχής; Αυτό από μόνο του αποτελεί αδιάψευστο τεκμήριο.
Αυτοί που αρνούνται δηλαδή την υπάρξη του Κρυφού Σχολειού προσπαθούν να μειώσουν τη συνεισφορά της Εκκλησίας στα χρόνια της δουλείας. Ο καλόγερος που διδάσκει "μέσα στη θολόχτιστη εκκλησία" τα σκλαβόπουλα και "αναδεύει τα ονείρατα", προκαλεί απέχθεια στους "παραφουσκωμένους από έπαρση και ψευτοσοφία" (Παπαδιαμάντης), πανεπίστημονες της σήμερον.
Το ότι καταντήσαμε απλό δημογραφικό υλικό και αφελληνισμένη αγέλη, που ηδονικά μιμείται τον χρεοκοπημένο δυτικό πολιτισμό, αυτό το θεωρούν πρόοδο.
